Área técnica PRL

Os nanomateriais manufacturados (NMM) poden presentar propiedades que os fan moi interesantes para a súa aplicación en pinturas, fármacos, compoñentes electrónicos,etc . Con todo, tamén poden supoñer perigos para a saúde diferentes aos que presentan os mesmos materiais a tamaño micro/macroscópico e poden necesitar métodos para a avaliación do perigo, a exposición e o risco diferentes dos utilizados con estes últimos.

A toxicidade dos NMM pode depender en gran medida de numerosas propiedades fisicoquímicas, como o tamaño, a forma (é dicir, o seu tamaño nunha das tres dimensións), a composición, as características da súa superficie, a carga ou a solubilidade.

A continuación, preséntase a información de perigo para os once tipos de nanomateriais máis utilizados no mundo.

O aumento da produción de nanomateriais  e o seu uso en produtos de consumo e industriais implica que o persoal traballador de todos os países estará máis exposto a   estes materiais, o que supón un maior risco de posibles efectos adversos para a súa saúde.

A Organización Mundial da Saúde (OMS) elaborou unhas directrices que conteñen recomendacións para mellorar a protección do persoal exposto a NMM . Ditas recomendacións axudan ao establecemento de políticas e aos profesionais da saúde e a seguridade laboral a tomar decisións para unha adecuada protección fronte a posibles riscos específicos dos nanomateriais nos lugares de traballo. Así mesmo, teñen por obxectivo axudar ao persoal traballador e ao empresariado. Con todo, non están concibidas como un manual sobre a manipulación segura dos NMM no lugar de traballo, dado que iso requiriría abordar cuestións máis xerais de hixiene industrial.

A OMS estableceu seis directrices para a PRL no traballo con nanomateriais:

1. Os dous principios reitores: principio de precaución e xerarquía de control.

2. As boas prácticas na PRL no traballo con nanomateriais. 

3. Recomendacións sobre a avaliación de perigos para a saúde dos nanomateriais manufacturados.

4. Recomendacións sobre a avaliación da exposición aos nanomateriais manufacturados.

5. Recomendacións sobre o control da exposición aos nanomateriais manufacturados.

6. Recomendacións sobre a capacitación e a participación do persoal traballador.

Principios reitores

Un dos principios reitores empregados polo Grupo de Elaboración de Directrices (GED) foi o principio de precaución. Iso significa que, a pesar das incertezas sobre os efectos adversos na saúde, hai que reducir a exposición sempre que haxa indicacións razoables para iso. 

Outro principio reitor importante foi a xerarquización no control da exposición. Isto significa que cando haxa que elixir entre diferentes medidas de control darase preferencia ás que estean máis preto da orixe do problema sobre aquelas que supoñan unha maior carga para o persoal traballador, como o uso de equipos de protección individual.

Boas prácticas

O GED considera que as mellores prácticas para previr os efectos adversos dos nanomateriais na saúde consisten en: 

• Clasificar os nanomateriais nos seguintes grupos: NMM con toxicidade específica, NMM que son fibras e NMM que son partículas granulares biopersistentes.

• Formar e capacitar ao persoal traballador sobre os problemas de saúde e seguridade específicos dos NMM.

• Implicar ao persoal traballador en todas as fases da avaliación e do control dos riscos.

Recomendacións

Avaliación dos perigos para a saúde dos NMM 

1. O GED recomenda que a cada NMM se lle asigne unha clase de perigo de acordo con o Sistema Mundialmente Harmonizado de Clasificación e Etiquetaxe de Produtos Químicos para uso nas fichas de datos de seguridade. Na súa guía, a OMS proporciona esta información con respecto a un reducido número de NMM.

2. O GED recomenda que se actualicen as fichas de datos de seguridade con información acerca dos perigos específicos dos NMM ou que se indiquen os criterios de valoración toxicolóxica que non se examinaron adecuadamente. 

Con respecto ao grupo das fibras respirables e ao grupo das partículas granulares biopersistentes, o GED propón que se utilice a clasificación que se establece na propia guía para clasificar provisionalmente os nanomateriais do mesmo grupo.

Tres grandes tipos de nanomateriais segundo o seu perigo

Non todos os nanomateriais representan o mesmo tipo de perigo para a saúde humana. O perigo abarca desde aqueles que son inocuos ata  os altamente perigosos e carcinoxénicos, cun comportamento parecido ao do amianto. Non é fácil saber ante que escenario nos atopamos. A principal dificultade radica en que a maioría de fichas de datos de seguridade de nanomateriais achegan a información toxicolóxica do material parental (é dicir, o material da mesma composición pero a un tamaño por encima de 100 nm), o que é erróneo e potencialmente moi perigoso, como foi posto de manifesto na literatura científica¹.

Con todo, nos dous últimos anos avanzouse considerablemente e xa se puideron establecer algúns criterios para valorar o posible perigo do NM, por exemplo²:

• A natureza carcinoxénica, mutaxénica, teratoxénica ou tóxica para a reprodución humana do material parental.  Se presenta esta natureza entón debemos asumir que o NM aínda será máis perigoso debido á súa maior reactividade.

• Se o NM presenta na súa composición metais reactivos, é fotorreactivo ou ten unha superficie altamente cargada entón considerarase perigoso.

• Se o NM é soluble en auga e non libera compoñentes tóxicos, considerarase que hai un efecto de redución e eliminación do NM por disolución. Con todo, se se liberan ións tóxicos considerarase que unha maior solubilidade, aumenta a toxicidade do NM.

• Se o NM ten un aspecto fibroso (relación lonxitude/anchura superior 3:1, de acordo con os criterios da OMS), como os nanotubos de carbono, pode presentar un comportamento parecido ao das fibras de amianto, por iso, ante os NM fibrosos, adoptarase o máximo nivel de protección.

¹ Eastlake et ao. 2012 A critical evaluation of material safety data sheets for engineered nanomaterials, Journal of Chemical Health & Safety, September/October 2012
²Criterios recolleitos na páx. 16 da guía elaborada polo UK Nanosafety Group (2016) “Working Safely with Nanomaterials in&Research Development” 2nd Edition

Avaliación da exposición aos NMM

4. O GDG considera que a exposición do persoal traballador no lugar de traballo se avalíe con métodos similares aos utilizados para determinar o valor límite de exposición específico proposto para o NMM en cuestión.

5. En ausencia de valores regulamentarios específicos para os NMM, o GED propón avaliar se a exposición no lugar de traballo supera o valor límite específico proposto para o NMM en cuestión. No Anexo 1 das directrices das OMS proporciónase unha lista de valores límite propostos. O valor elixido debe ser polo menos tan protector como o imposto pola normativa para fórmaa micro/ macroscópica do material en cuestión.

6. Se non hai valores específicos para os NMM, o GED recomenda utilizar unha avaliación da exposición que consista nun enfoque graduado: primeiro determínase a presenza ou non da exposición; a continuación,  realízase unha avaliación básica con medición da concentración e, por último, leva a cabo unha avaliación detallada que caracterice o tamaño, a morfoloxía e a composición química das partículas. No que se refire á exposición dérmica, as evidencias son insuficientes para recomendar un método de avaliación.. 

Control da exposición aos NMM

7. Seguindo o principio de precaución, o GED recomenda que o control da exposición se base na prevención da exposición por inhalación co fin de reducila o máximo posible.

8. O GED, en base a datos de medicións existentes no lugar de traballo, recomenda reducir a exposición a unha serie de NMM, especialmente durante a limpeza e mantemento, a recollida de materiais dos reactores e a alimentación das liñas de produción de NMM. En ausencia de información toxicolóxica, o GED recomenda que se poñan en práctica os controis máis rigorosos para evitar toda exposición dos traballadores. Cando haxa información respecto diso, o GED recomenda un enfoque máis específico.

Capacitación e participación do persoal traballador

O GED considera que a capacitación do persoal e a súa participación nas cuestións relacionadas coa saúde e a seguridade é unha práctica óptima, pero, debido á falta de estudos sobre o tema, non pode recomendar unha forma de capacitación nin de participación con preferencia a outras.

Durante todo o ciclo de vida do nanomaterial atopamos traballadores que realizan actividades nas que están presentes os nanomateriais e nas que pode haber exposición aos mesmos. 

É importante identificar se no noso sector estamos sintetizando e producindo nanomateriais, se os estamos incorporando na fabricación dos nosos produtos, se usamos produtos xa acabados que incorporan nanomateriais (como madeiras, cosméticos, lubricantes, elementos metálicos, pinturas, cristais etc.)/ etc.) ou se estamos a traballar con residuos nos que podemos atopar nanomateriais.

En función da forma que presente o material e do tipo de actividade que se estea levando a cabo, haberá maior ou menor probabilidade de que se liberen nanomateriais.

• A forma de presentación do nanomaterial. Dado que a vía inhalatoria é a principal vía de entrada dos nanomateriais ao corpo humano, o po é a forma menos recomendada de presentación do produto, seguido das suspensións líquidas e finalmente dos materiais sólidos que poden estar recubertos de nanomateriais ou contelos nunha matriz material.

• A actividade. En función da forma que se presente o material e do tipo de actividade que se estea levando a cabo, haberá maior ou menor probabilidade de que se liberen nanomateriais

As medidas de control sempre deben seguir o principio de xerarquización, é dicir, a primeira medida de control debe ser a eliminación da fonte de exposición, se non é posible, aplicaranse medidas de control colectivo e os equipos de protección individual deberán empregarse só como último recurso.

As medidas de control técnico dependerán da forma de presentación do nanomaterial. Téñense que implantar sempre que se considere que hai ou pode haber exposición. O principio de precaución é prioritario en caso de dúbida. De acordo con este principio, cando haxa un alto nivel de exposición por inhalación ou a información toxicolóxica sexa escasa ou nula deben utilizarse estas medidas de control. Cando non se poidan aplicar medidas eficaces, deberán utilizarse equipos de protección individual, especialmente de protección respiratoria, prestando atención á formación e comprobación do axuste do equipo.

As medidas organizativas para todos os tipos de nanomateriais poden ser como as que se indican a continuación:
 

Os equipos de protección individual: o INRS realizou un estudo sobre os equipos de protección respiratoria. En canto á súa eficacia, demostrouse que xa hai solucións dispoñibles para un importante número de escenarios de exposición a nanomateriais e que o axuste destes EPI é o factor que máis inflúe na protección respiratoria.
 

Organismos de referencia:

• INSST

• EU-OSHA NANO

• NIOSH NANO 

• ECHA

• EUON- REACH

• ETUI NANO

• OMS NANO

• OCDE

Información de interés:

• Regulación europea sobre nanomateriais

• Orientación sobre a protección da saúde e a seguridade dos traballadores fronte aos riscos potenciais relacionados cos nanomateriais no traballo. Comisión Europea

• Equipos de protección respiratoria para nanomateriais

• Directrices da OMS sobre riscos potenciais para a protección dos traballadores de nanomateriais manufacturados